Źródło: http://www.ihk.pl

I. Swoboda prowadzenia działalności gospodarczej na terenie Niemiec.

Na podstawie postanowienia Traktatu Akcesyjnego, który reguluje m.in. swobodę przedsiębiorczości (Niederlassungsfreiheit), przyznaje się obywatelom i przedsiębiorstwom polskim prawo do zakładania firm na terenie krajów Unii Europejskiej.

Zgodnie z postanowieniami Traktatu firmę na terenie UE mogą założyć zarówno osoby fizyczne, jak i przedsiębiorstwa. Dla osób fizycznych oznacza to m.in. prawo do podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej na zasadzie samozatrudnienia.
Przedsiębiorcom wolno zakładać oddziały (Niederlassungen) i naturalnie mogą też być one wspólnikami nowootwartych spółek na terenie Niemiec. Personel kluczowy (kadra kierownicza) ma prawo podejmowania pracy bez koniecznych pozwoleń na pracę. Pozostali pracownicy muszą posiadać pozwolenie na pracę.
W postanowieniach Traktatu znalazły się wszystkie dziedziny działalności gospodarczej: przemysłowa, handlowa, usługowa, rzemieślnicza, a także działalność w zakresie wolnych zawodów. Ograniczenia dotyczące swobody świadczenia usług rozciągają się w okresie przejściowym m.in. na usługi budowlane, wykańczanie wnętrz i czyszczenie obiektów.
Obywatele polscy, którzy zamierzają prowadzić samodzielną działalność gospodarczą w Niemczech, muszą więc spełniać następujące warunki:
- działalność gospodarcza musi być wykonywana samodzielnie (możliwe jest zatrudnianie pracowników na warunkach ogólnych),
- prace muszą być zlecane przez więcej niż jednego zleceniodawcę,
- dochody uzyskane z działalności gospodarczej muszą wystarczać na utrzymanie się i opłatę składek ubezpieczeniowych
- w przypadku wymaganej koncesji muszą być spełnione jej warunki
- działalność gospodarcza musi być zarejestrowana.

II. Obowiązek rejestracji działalności gospodarczej.

Każda działalność gospodarcza musi zostać zarejestrowana. Rejestracji dokonuje się w urzędzie do spraw gospodarczych (Gewerbeamt) właściwym dla siedziby przedsiębiorstwa.
Urząd do spraw gospodarczych wymaga następujących dokumentów:
- kopii paszportu,
- dowodu zameldowania,
- wypełnionego formularza, w którym jest opisana działalność gospodarcza,
- umowy kupna, dzierżawy lub najmu nieruchomości wykorzystywanej dla prowadzenia działalności gospodarczej,
- przy zawodach związanych z wymogiem posiadania koncesji lub odpowiedniego wykształcenia (np. przy zawodach rzemieślniczych) dowodu o dopuszczeniu do działalności rzemieślniczej z odpowiedniej izby rzemieślniczej.
W praktyce urząd coraz częściej sprawdza, czy pod podanym adresem faktycznie mieści się działalność gospodarcza. Jeżeli adresowi odpowiada jedynie mieszkanie prywatne, rejestracja nie zostanie dokonana.
Urzędy do spraw gospodarczych sprawdzają od kilku miesięcy z dużą dokładnością wszystkie wyżej wymienione punkty.

III. Zgłoszenie w innych instytucjach.

Po rejestracji firmy urząd do spraw gospodarczych przesyła informację o założeniu działalności gospodarczej do urzędu skarbowego. Ponieważ trwa to czasami bardzo długo a prowadzenie firmy (wypisywanie faktur) bez numeru skarbowego jest niedozwolone, radzimy osobiście powiadomić urząd skarbowy o zamiarze podjęcia działalności gospodarczej.
Wpis do rejestru handlowego (Handelsregister) nie jest warunkiem rozpoczęcia działalności gospodarczej w Republice Federalnej Niemiec. Do wpisu zobowiązany jest każdy kupiec, czyli przedsiębiorca. Spółki kapitałowe są zobowiązane niezależnie od rodzaju działalności do dokonania wpisu do rejestru handlowego.
Wykonywanie zawodu rzemieślnika regulują ustawy o rzemiośle (Handwerksordnung). Zawody wymagające dopuszczenia są wymienione w załączniku A i B ww. ustawy. Rzemieślnik zagraniczny po spełnieniu odpowiednich warunków ma możliwość otrzymania tzw. zezwolenia wyjątkowego (Ausnahmebewilligung) na dokonanie wpisu do rejestru rzemiosła (Handwerksrolle). Dalsze informacje na ten temat znajdują się w informatorze zamieszczonym na stronach internetowych PNIPH.
   
IV. Obowiązek zameldowania w miejscu zamieszkania oraz kasa chorych.

Każda osoba prowadząca działalność gospodarczą jest zobowiązana do zameldowania się w urzędzie meldunkowym w miejscu zamieszkania. Posiadając dowód zameldowania oraz dowód zarejestrowania firmy można otrzymać potwierdzenie zezwolenia na pobyt (Freizügigkeitsbescheinigung). Potwierdzenie to wydaje urząd ds. obcokrajowców w miejscu zamieszkania, przy czym wnioskodawca jest zobowiązany do udokumentowania ubezpieczenia zdrowotnego. Do dnia dzisiejszego uznawane są częściowo ubezpieczenia polskie, w których zawarte jest ubezpieczenie na okres pobytu w Niemczech. Polska polisa musi być przetłumaczona na język niemiecki.
   
V. Uprawnienia małżonków osób prowadzących działalność gospodarczą na terenie Niemiec.

Małżonkowie osób prowadzących działalność gospodarczą na terenie Niemiec mogą otrzymać prawo pobytu w RFN. Osoby te nie mają jednak żadnych praw do świadczeń socjalnych lub emerytalno-rentowych i są zobowiązane do zawarcia ubezpieczenia od kosztów leczenia.
   
VI. Podatki.

• Podatek obrotowy.

Podatek obrotowy (Umsatzsteuer) naliczany jest, z pewnymi wyjątkami, przy realizacji każdej dostawy lub przy wykonaniu usługi. Podatek obrotowy jest odpowiednikiem polskiego VAT i wynosi obecnie 16%.
Niższa stawka podatku obrotowego w wysokości 7% naliczana jest przy artykułach spożywczych (z wyjątkiem gastronomii i napojów), książkach, czasopismach itp.
Deklarację podatku obrotowego składa się w ciągu dwóch pierwszych lat co miesiąc w urzędzie skarbowym.

• Podatek dochodowy.

Podatek dochodowy ujęty jest w przepisach Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Einkommenssteuergesetz). Podatek odciągany jest od wynagrodzenia brutto. Opodatkowaniu podlegają wszelkie dochody danej osoby. Należy przy tym pamiętać, że prawo niemieckie przewiduje ulgi i odliczenia podatkowe związane z :

1. kosztami wynikającymi z prowadzenia działalności zawodowej i gospodarczej (Betriebsausgaben) – są to np. koszty podróży służbowej, koszta personalne itp.
2. kosztami uzyskania przychodu (Werbungskosten), do których należą m.in.koszty ubezpieczeń, literatura fachowa, wydatki na ubranie robocze.
3. wydatkami szczególnymi (Sonderausgaben), jakimi są np. alimenty.

Kwota wolna od podatku jest uzależniona od stanu cywilnego danej osoby. U osób
zamężnych wynosiła ona w 2006 roku 15.300,00 €; u osób stanu wolnego 7.670,00 €.
Dalszymi podatkami, które przy prowadzeniu działalności gospodarczej w Niemczech mają niemałe znaczenie, są podatek od osób prawnych w przypadku spółek kapitałowych (Körperschaftssteuer) oraz podatek od prowadzenia działalności gospodarczej (Gewerbesteuer).

VII. Umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania.

Bilateralne umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania (Doppelbesteuerungsabkommen) regulują kwestię opodatkowania osób zatrudnionych lub prowadzących działalność gospodarczą poza granicami kraju. Na podstawie tych umów ograniczone jest opodatkowanie w kilku państwach.
Osoby fizyczne posiadające stałe miejsce zamieszkania na terenie Niemiec zobowiązanie są do uiszczenia podatku w tym kraju.
Osoby fizyczne nie posiadające stałego miejsca zamieszkania ani stałego pobytu w Niemczech zobowiązane są do opodatkowania dochodów związanych z ich pobytem na terenie Niemiec. Katalog takich dochodów zawiera art. 49 ustawy o podatku dochodowym. Wymienienie w tym miejscu wspomnianych dochodów doprowadziłoby do wielu nieporozumień, z tego powodu zrezygnowaliśmy z dalszego opisu. Dochody z wykonywania wolnego zawodu podlegają bez wyjątku opodatkowaniu w państwie miejsca zamieszkania.
Stałe zamieszkanie osoby fizycznej wyznaczane jest według faktycznego jej pobytu oraz woli przebywania z zamiarem pobytu stałego, w uproszczeniu natomiast uzależnione jest od ilości dni spędzonych w danym kraju.

VIII. System zabezpieczenia społecznego.

W Unii Europejskiej istnieje obecnie 25 systemów zabezpieczenia społecznego. Każde państwo członkowskie same określa warunki ubezpieczenia, jego rodzaje i wysokość świadczeń. Koordynację systemów regulują rozporządzenia Rady EWG.
Na podstawie rozporządzeń doszło do wyrównania różnic między systemami. Istnieją 4 zasady:

• zasada stosowania jednego ustawodawstwa:

Celem wyznaczenia tej zasady było zachowanie zabezpieczenia społecznego. Osoba przemieszczająca się na terenie Unii Europejskiej nie powinna być ani w gorszych, ani w lepszych warunkach niż osoba, która całe życie mieszkała i pracowała tylko w jednym państwie. Obowiązek płatności składek ubezpieczeniowych dla osób przemieszczających się po terenie Unii powstaje tylko w jednym państwie.

• zasada zachowania praw nabytych:

W momencie zmiany miejsca zamieszkania uprawnienia z tytułu zabezpieczenia społecznego nabyte w jednym z państw Unii Europejskiej przechodzą do innego państwa członkowskiego.

• zasada równego traktowania.

Na podstawie tej zasady istnieje zakaz wszelkich działań dyskryminujących ze względu na obywatelstwo w stosunku do osób przemieszczających się na terenie Unii. Przede wszystkim rodziny obywateli polskich pracujących na terenie Niemiec mają prawo do uzyskania świadczeń rodzinnych (Kindergeld; obecnie 154,00 € na każde dziecko) na tych samych podstawach jak obywatele Niemiec.

• zasada sumowania okresów ubezpieczenia, zatrudnienia lub pobytu.

Okresy zatrudnienia obywateli państw członkowskich zostają zsumowane i uznane jako jeden okres zatrudnienia. Ten okres jest traktowany tak, jakby ta osoba pracowała tylko w jednym państwie członkowskim.

IX System ubezpieczeń społecznych w Niemczech

W Republice Federalnej Niemiec istnieją następujące zabezpieczenia społeczne:

1. Ubezpieczenie zdrowotne (Krankenversicherung)
Kasy chorych otwarte są dla wszystkich, niezależnie od zawodu i dochodów. Wszyscy pracownicy podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu zdrowotnemu. Wysokość składek jest uzależniona od wyboru kasy chorych, od dochodów i przy prywatnych kasach chorych od wieku, stanu zdrowia i płci. Wysokość składek w ubezpieczeniach ustawowych wynosi średnio 13 %.

2. Ubezpieczenie emerytalne i rentowe.
Rozróżnia się ubezpieczenia dla pracowników umysłowych (Bundesversicherungsanstalt für Angestellte) i dla pracowników fizycznych (Landesversicherungsanstalt). Dochodzą do tego także inne kasy dla szczególnych grup pracowników (np. dla górników Bundesknappschaft w Bochum). Aktualnie składka wynosi 19 %.

3. Ubezpieczenie na wypadek wymaganej opieki
Jak już sama nazwa wskazuje ubezpieczenie to (Pflegeversicherung) pokrywa ryzyko w razie wystąpienia konieczności opieki. Wysokość składki wynosi w zależności ob. ubezpieczenia około 1,7%. (np. Techniker Krankenkasse)

4. Ubezpieczenie na wypadek bezrobocia
Ubezpieczeniem tym objęci są wszyscy pracownicy oraz uczniowie zawodu. Wysokość składki wynosi 6,5 %.

5. Ubezpieczenie od wypadku.
Ubezpieczeniem tym objęci są zatrudnieni pracownicy, także osoby zatrudnione pracujące na własny rachunek, uczniowie, studenci. Składki uiszcza wyłącznie pracodawca. Wysokość składki wynosi zależnie od branży (oraz stopnia zagrożenia wypadkiem dla danego pracownika) średnio 1,3 %.

Wyżej wymienione ubezpieczenia są ubezpieczeniami obowiązkowymi dla zatrudnionych pracowników.
Dla osób pracujących na własny rachunek obowiązek ten nie istnieje; pomimo tego radzimy także bez takiego obowiązku przystąpić do odpowiedniego ubezpieczenia.
Ramy informatora nie pozwalają na pełne omówienie wszelkich problemów prawnych. Jest to krótki zarys najważniejszych aspektów, które należy uwzględnić rozważając podjęcie samodzielnej działalności gospodarczej na terenie Niemiec.

Dział Doradztwa Rynkowego i Prawnego
Polsko-Niemiecka Izba Przemysłowo-Handlowa
tel. +48 22 53 10 500
fax. +48 22 53 10 600
e-mail: ib@ihk.pl
www.ihk.pl